Haikubouwstenen 7. Humor

Door Klaus-Dieter Wirth

Humor is, wellicht tegen de verwachting in, een substantieel bestanddeel van haiku; haiku is, niet zozeer in engere zin als wel in principe, uiteindelijk niets anders dan een humorvol gedicht. Naar klassiek Japans voorbeeld wordt haiku namelijk ten diepste gekenmerkt door de erin doorwerkende opgeruimde gemoedstoestand, de onbekommerdheid van de auteur, waarin een kracht doorschemert die kan wijzen op doorstaan, verwerkt leed.

De grote Boeddha!
kijk! uit zijn neusgat
vliegt een zwaluw


Kobayashi Issa (1763-1827)
Zoveel muggen
volgezogen met bloed
zenmeditatie

Tan Taigi (1709-1771)

In dit verband is het interessant om vast te stellen dat humor ook in de westerse literatuur pas in de 18e eeuw onder invloed van de Engelse humoristen zijn huidige betekenis van een speciale kijk- en voorstellingswijze gekregen heeft, en daarmee zijn plaats als bevatter van het komische, ofwel ‘het omgekeerd sublieme in de esthetiek’. De term ‘het omgekeerd sublieme’ komt van Jean Paul: ‘Humor ist das umgekehrt Erhabene. Er erniedrigt das Große an die Seite zu setzen und so beide zu vernichten, weil vor der Unendlichkeit alles gleich und nichts ist. (Humor is het omgekeer sublieme. Het verkleint het grote, om het naast het kleine, en verheft het kleine om het naast het grote te kunnen plaatsen, en zo beide te vernietigen, omdat op de schaal van de oneindigheid [immers] alles gelijk en [dus] niet is.)

Het komische kan gelegen zijn in het onderwerp zelf, in het karakter van het geschilderde, maar het kan ook worden opgewekt door de manier waarop iets beschreven is, zoals een taalgrap, een stijlvermenging, een verrassende functionele toepassing van meerduidigheid (het voor verschillende uitleg vatbaar zijn; dubbelzinnigheid), het gebruik van woorden die betrekking hebben op meerdere zaken, perspectiefwisseling of bizarre discrepanties.

gathering blossoms
notes of my neighbour’s banjo
so carefully plucked

Heather Kirk (GB)
bloesems vergaren
de noten van mijn buurmans banjo
zo vol zorg geplukt

pop concert
in the open air
all eyes on the stars


David Cobb (GB)
popconcert
in de openlucht
alle ogen gericht op de sterren

strings on the radio
sunlight glints up and down
the spider’s threads

Diana Webb (GB)
strijkers op de radio
zonlicht glinstert op- en neerwaarts
langs de spindraden

Deze tweetalige voorbeelden hebben duidelijk aangetoond dat meerduidigheden vaak een – zelf ook eens te proberen – middel om humor te genereren kunnen zijn, dat aan de andere kant meestal een bijzondere inspanning vereist bij het vertalen, waardoor het resultaat daarvan zelden geheel tot tevredenheid stemt.

Wat bij woordspel in haiku tot elke prijs vermeden moet worden is dat dit een doel op zichzelf wordt, dat er te nadrukkelijk naar wordt gezocht, waardoor het aan zijn doel voorbijschiet, en oninteressant wordt. Toch kan een vrijwel puur woordspel heel goed de inspiratie vormen voor een geslaagde haiku, als het tenminste lukt om de gedachteflits op te rekken tot een ervaring met meer algemene waarde. Er moet wel voor gewaarschuwd worden om de twee/meerduidigheid slechts als een cerebrale actie, als een bewuste truc in te zetten, omdat in dat geval de spontaniteit en de natuurlijkheid voornamelijk afnemen. Contextueel het meest werkingsvol zijn woordspelletjes als hierdoor de betekenis geleidelijk van het ene in het andere beeld glijdt, zoals in dit voorbeeld met de theezakjes:

steeping tea
I count the bags
of raked leaves

Kirsty Karkov (USA)
de thee staat te trekken
ik tel de zakken
met bijeengeharkte bladeren

Een ander probleem met humor is dat niet alle mensen hetzelfde gevoel daarvoor hebben. In extreme gevallen zal de een geen spier vertrekken, terwijl de ander dubbel ligt van het lachen. Nog lastiger wordt het wanneer je het humorbegrip grensoverschrijdend (letterlijk) bekijkt, en typisch landgebonden voorwaarden of zaken, die voor buitenlanders nauwelijks meer te volgen zijn, een rol spelen. Hierbij een Franstalig voorbeeld:

Le premier avril
Louis Poisson a dû répondre
A coup cent de fil

Diane Descôteaux (CAN)
Eén april
Louis Poisson heeft honderd telefoontjes
Moeten beantwoorden

De verklaring luidt als volgt: Een Franse manier om op 1 april iemand beet te nemen is ‘een aprilvis op hem bevestigen’ (faire un poisson d’avril à quequ’un), een briefje in de vorm van een vis op zijn rug te kleven. Kennelijk worden mensen hierdoor getriggerd om de bewuste persoon te gaan bellen want als gevolg van dat briefje op de rug werd de arme Lodewijk Vis (Louis Poisson) op de bewuste dag geteisterd door telefoontjes.

country market –
the pumpkin rides home
in the front seat

Carole Mac Rury (USA)
boerenmarkt –
de pompoen keert huiswaarts
in de passagiersstoel

pretty waitress
I let my wife
figure the tip

Marsh Muirhead (USA)
de knappe serveerster
ik laat de hoogte van de fooi
over aan mijn vrouw

morning paper
the dog brings me the news
already chewed

Carola Mac Rury (USA)
het ochtendblad
de hond brengt me het nieuws
in voorgekauwde staat

my butt
finding it hard to say goodbye
to the old desk chair

Robert Epstein (USA)
mijn achterste
kan maar moeilijk afscheid nemen
van de oude bureaustoel

sudden rain –
my wife takes shelter
at the jeweller’s

Robert Naczas (USA)
plotselinge bui
mijn vrouw gaat schuilen
bij de juwelier

two boys
one butterfly net
no butterflies

William Hart (USA)
twee jongens
een vlindernet
geen enkele vlinder

construction site
security…
wags its tail

Joan Morse Vistain (USA)
de bouwplaats
de beveiliging…
kwispelt

the snowman gone
a carrot
point the way

David Serjeant (GB)
de sneeuwman is verdwenen
een winterwortel
wijst de weg

hanging
in the window, a spider
tickles the moon

Joanne E. Miller (GB)
hangend aan het kozijn
kietelt een spin
de maan

Elle si distraite
le train est parti sans eux
lui trop concentré

Pierre Cadieu (CAN)
Zij is zo afgeleid
hij zo geconcentreerd dat de trein
zonder hen vertrok

terrasse de café
causant avec un complet
deux jambes parfaites

Richard Breitner (F)
caféterras
converserend met een pak
twee volmaakte benen

afflux au musée –
sous la queue du dinosaure
celle des touristes

Lucien Stryjak (F)
toeloop in het museum –
onder de staart van de dinosaurus
de rij bezoekers

voir une souris
et monter sur une chaise
pour l’impressionner

Carole Melançon (F)
een muisje zien
en een stoel beklimmen
om het te intimideren

Pour l’heure d’hiver,
le coq recule sa montre
d’un cocorico

Roland Halbert (F)
Voor de wintertijd
zet de haan zijn horloge
een kukeleku terug

soleil couchant
dans l’amandier une abeille
fait des heures supp’

Dominique Champollion (F)
zonsondergang
in de amandelboom maakt een bij
overuren

babouches et talons
elles parlent de leurs douleurs
aux pieds


Meriem Fresson (F)
sloffen en [hoge] hakken
ze bepraten de pijntjes
aan hun voeten

nouvelle cuicine
l’ombre d’une carotte
dans son assiette

Robert Van Muylder (B)
nouvelle cuisine
de schaduw van een wortel
op zijn bord

Kindereisenbahn
Opas Zigarrenstummel
qualmt um Schornstein.

Werner Reichhold (D)
speelgoedtrein
opa’s sigarenpeuk
walmt in de schoorsteen

Fußballfieber
Papa isst Schokoriegel
fürs Stickeralbum

Bernadette Duncan (D)
voetbalkoorts
vader eet chocoladerepen
voor het stickeralbum

Volkslauf
auf der überholspur
‘Old Spice’

Martina Heinrich (D)
wandelevenement
op de inhaalstrook
‘Old Spice’

Schiffsreise
Die Kabinenwand
schnarcht

Claudius Gottstein (D)
Bootvakantie
De wand van de cabine
snurkt

Bestattungsgeschäft
vor der Urne ein Schild:
Bin gleich wieder da

Joachim Thiede (D)
begrafenisonderneming
voor de urn een bordje:
ben dadelijk terug

die quietschende Tür
in der Arztpraxis
noch unbehandelt

Klaus-Dieter Wirth (D)
de piepende deur
van de dokterspraktijk
nog onbehandeld

Zelfs in zijn lijkstoet
gaat hij voorbeeldig voorop; –
ofschoon gedragen.

Bart Mesotten (B)
Bij de dorpsdisco
verscholen achter struiken
een geeuwende pa

Geertje Scheenhart (NL)
in het dorpscafe
oefent de fanfare
hoe het bier smaakt

Max Verhart (NL)
één atalanta
en ik fiets alwéér
naast het fietspad

Marlène Buitelaar (NL)
De sint knipoogde
naar mijn moeder. Dus was hij
toch mijn vader niet.

Herwig Verleyen (B)
Slechts twee paukenslagen
moest hij doen, maar wel precies
en in smoking

Hubert De Splenter (B)
In zijn oude mond
trilt het dunne sigaartje
nog erger dan hij

Inge Lievaart (NL)
Weer een bril ouder
bespeur ik in de spiegel
weer nieuwe rimpels

Inge Lievaart (NL)
voor hij haar aanspreekt
voelt hij even vliegensvlug
of alles dichtzit

Ida Gorter (NL)
tam als een lam
lig pa Rottweiler te dutten
het wordt broeierig

Bep Grootendorst (NL)
rustig bladerend
in het inkijkexemplaar
tot aan het prijskaartje

Ferre Denis (B)
vader en dochter
samen voor het uitstalraam
zij kiest, hij rekent

Ferre Denis (B)
het betonnen paaltje
in de parkeergarage
ik hoorde het staan

Ferre Denis (B)
even halt houden
zij trekt aan haar sigaret
de hond aan de lijn

Riet de Bakker (B)
nog steeds keurig
stapt het Volvo-echtpaar uit –
zij hebben een deuk

Marianne Kiauta (NL)
onder de wilgen
kijken over het water
de kikker en ik

Ben van ‘t Land (NL)

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.