Haikubouwstenen 3. Synthesthesie

door Klaus-Dieter Wirth

Synesthesie (van het Griekse synaisthesis), in Van Dale in de hier bedoelde betekenis omschreven als ‘het verbinden van woorden uit verschillende zintuigsferen’ is niet alleen een speciale poëtische uitdrukkingsvorm, wij kennen het verschijnsel ook in het alledaagse spraakgebruik: knalrood, hardgeel, zachtroze, warme en koele kleuren, donkere en lichte tonen et cetera. We komen het als stilistisch middel al tegen bij de antieken, bijvoorbeeld bij Virgilius: ‘ater odor’ (zwarte geur), later in de barok, en bijzonder vaak in de romantiek bijvoorbeeld bij Clemens Brentano ‘Golden when die Töbe nieder’, en in het Frans symbolisme, waarvan we de term ‘audition colorée’ (kleuren horen) kennen, en waar Arthur Rimbaud in zijn gedicht Voyelles aan de afzonderlijke vocalen elk hun eigen kleur toekende (A zwart; E wit; I rood; U groen; O blauw). Vanzelfsprekend kent synesthesie ook in de Japanse poëzie een lange traditie.

Allereerst twee voorbeelden uit ‘de klassieken’:

In de scherpe
rettichsmaak bespeur ik
de herfstwind


Matsuo Basho
De witte dauw –
vergeet nooit zijn smaak
van eenzaamheid


Matsuo Basho

Uit de moderne tijd:

Boeddha’s middelvinger
luistert
naar de herfstwind


Kin’ichi Sawaki
Diep in de dalen
omhuld door avondnevel
nog nachtegalen


Shuoshi Mizuhara

En als overgang van de cultuur van de Oriënt naar die van het Westen twee voorbeelden van Susumu Takiguchi (haikupseudoniem: Ryuseki), Japanner van geboorte, die sinds 1971 in Engeland leeft, in 1998 de World Haiku Club (WHC) oprichtte en in 2000 het eerste Wereldhaikufestival in Londen / Oxford organiseerde:

new potatoes –
I eat
the smell of earth too
nieuwe aardappelen –
ik eet
de geur van de aarde erbij
raining down
autumn light –
the sound of waterfall
het regent
herfstlicht –
het geluid van een waterval

Gebruik van synesthesie is, juist vanwege haar poëtische karakter, belangrijk voor haiku, omdat het van nature nu eenmaal niet toereikende, enkel fotografische ‘snapshot’ overstijgt, waarmee een louter prozaïsche beschrijving wordt voorkomen. Daarmee is het een stap in de richting van de nog steeds niet voltooide erkenning van haiku als op zich staand poëtisch genre.

Interessant in dit verband is ook het statistisch onderzoek naar de afzonderlijke zintuiglijke waarnemingen waarover in haiku wordt gesproken dat werd uitgevoerd door David Cobb, voormalig voorzitter van de Britse haikuvereniging (BHS) en waarvan het resultaat in het juninummer van Blithe Spirit te vinden is.

Hij heeft daartoe alle 422 haiku’s uit het derde en vierde nummer van 2002 bekeken, en stelde vast dat 90 ervan niet waren terug te voeren op enige zintuiglijke waarneming, maar dan blijven er altijd nog 322 over waarin wel sprake is van iets wat door een der 5 zintuigen is waargenomen. Onderverdeeld per zintuig: 180 haiku’s over zien, 35 over horen, 15 over ruiken, 14 over tastzin en 7 over de smaak. In 81 haiku’s was er sprake van synesthesie, waarbij het dan voornamelijk ging over de verbinding van zien plus nog een ander zintuig.

Haiku als genre wordt bepaald door het inzetten van alle zintuigen, en haikuschrijven vereist dan ook een groot waarnemingsvermogen. Vanuit dit perspectief zou je het gebruik van synesthesie kunnen zien als ‘beeldhouwen’ met taal, iets wat haiku op een hoger plan zou kunnen brengen.

Hier volgt een internationale reeks voorbeelden waarin van dit enigszins exclusieve stijlelement gebruik wordt gemaakt.

crushed mint –
I stroke its fragrance
from the cat’s back


Linda Jeanette Ward (USA)
gekneusde munt –
ik aaide de geur
van de rug van de kat

in the bamboo garden
I listen
to the weight of snow

Kath Abela Wilson (USA)
in de bamboetuin
luister ik
naar het gewicht van de sneeuw

the perfect shape
of a thornbill
eclipsed by song

Greg Piko (USA)
de perfecte vorm
van een doornsnavelkolibrie
uitgewist door zijn lied

hearing the dog
drink from his bowl
I feel cooler

Michael McClintock (USA)
bij het horen van de hond
die uit zijn drinkbak slobbert
voel ik me verfrist

moss-hung trees
a deer moves into
the hunter’s silence

Winona Louise Baker (CAN)
zwaarbemoste bomen
een hert betreedt
de stilte van de jager

plum blossoms –
the clear blue sky is
part of the scent

Rob Scott (USA)
pruimenbloesems –
de strakblauwe lucht is
deel van de geur

picking raspberries
the sun
in my mouth

Sandra Simpson (NZ)
bij het frambozen plukken
de zon
in mijn mond

middle of winter
playing Paganini
sun on icicles

David Cobb (GB)
midwinter
Paganinispel
van zon op ijspegels

chasing minnows –
the boy’s net gathers only
the scent of water mint

Graham High (GB)
stekelbaarsjes vangen –
het net van de jongen vergaart enkel
de geur van watermunt

Petit à petit
los flocons de neige éteignent
le fracas du monde

Bruno Hulin (F)
beetje bij beetje
doven de sneeuwvlokken
het lawaai van de wereld

Le merle de l’aube
effleurant la bleuitude
des myosotis

Patricj Blanche (F)
De vroege merel
beroert heel licht het blauw
van de vergeet-mij-niet

Mondschale –
Wie der Klang schwebt
über den Zedern

Wolfgang Beutke (D)
Maanvormige schaal –
Hoe de klank zweeft
boven de ceders

Die Löcher im Zaun
stopft die Wicke
mit Duft

Petra Lueken (D)
De gaten in de heg
vult de wikke

met geur.

Perlenvorhang
das Rascheln
von gefiltertem Licht

Klaus-Dieter Wirth (D)
kralengordijn
het geritsel
van gefilterd licht

onder mijn fietswiel
zingt de verse sneeuw
een zacht wit liedje

Els Kooyman (NL)
gaatjes branden
in een bamboestok
de geur van muziek


Max Verhart (NL)
licht van de maan –
de zomertuin gehuld
in geur en stilte

Carla Mostert (NL)

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *